ເມື່ອສຽງລະຄັງໂຮງຮຽນດັງຂຶ້ນໃນຍາມເຊົ້າ ເດັກນ້ອຍພາກັນຍ່າງເຂົ້າຫ້ອງຮຽນ ຄູຢືນຢູ່ໜ້າກະດານ ແລະ ບົດຮຽນໃໝ່ກຳລັງເລີ່ມຕົ້ນ ພາບທີ່ເຫັນຢູ່ໃນທຸກວັນນີ້ ອາດເບິ່ງເປັນພາບທຳມະດາ ແຕ່ຖ້າຫາກເຮົາຫັນກັບໄປເບິ່ງອະດີດ ຈະພົບວ່າ “ການສອນ” ແລະ “ການຮຽນ” ຂອງຄົນລາວ ໄດ້ຜ່ານການເດີນທາງອັນຍາວໄກ ຜ່ານທັງຄວາມລຳບາກ ການປ່ຽນແປງ ແລະ ການຕໍ່ສູ້.
ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງຄວາມຮູ້ຂອງຄົນໜຶ່ງຄົນ ມັກມີຄົນອີກຄົນໜຶ່ງຄອຍຈຸດປະກາຍແສງໃຫ້ ຄົນຜູ້ນັ້ນຄື “ຄູ” ຄຳຖາມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນວ່າ: ຄົນແນວໃດຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ຄູ” ຄູ ແມ່ນຜູ້ທີ່ມີຄວາມຮູ້ ມີປະສົບການ ແລະ ສາມາດຖ່າຍທອດຄວາມຮູ້ ທັກສະ ປະສົບການ ແລະ ຄຸນຄ່າຕ່າງໆ ໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ ການຖ່າຍທອດຈາກຜູ້ຮູ້ໄປສູ່ຜູ້ບໍ່ຮູ້ ຈຶ່ງກາຍເປັນຂະບວນການ “ການສອນ-ການຮຽນ” ແລະ ຂະບວນການນີ້ເອງທີ່ເປັນຮາກຖານສຳຄັນຂອງການສຶກສາ.
ຈາກຄອບຄົວ ເຖິງວັດວາອາຣາມ ຮາກຖານການສຶກສາຂອງຄົນລາວ ການສຶກສາຂອງລາວມີຮາກຖານມາແຕ່ດົນນານ ໃນອະດີດ ການຮຽນຮູ້ບໍ່ໄດ້ຈຳກັດຢູ່ແຕ່ໃນຫ້ອງຮຽນຄືໃນປັດຈຸບັນ ແຕ່ການສຶກສາເກີດຂຶ້ນຢູ່ໃນຄອບຄົວ ຊຸມຊົນ ແລະ ວັດວາອາຣາມ ໃນຂະນະທີ່ຫຼາຍປະເທດໃນເອີຣົບຕາເວັນຕົກ ເລີ່ມມີການຂະຫຍາຍຕົວດ້ານການຄ້າ ແລະ ຕົວເມືອງໃນຍຸກກາງ ສັງຄົມລາວໃນຍຸກນັ້ນຍັງດຳລົງຊີວິດຜູກພັນຢ່າງ ແໜ້ນແຟ້ນກັບກະສິກຳ ປະເພນີ ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ສາສະໜາ ໃນສະຕະວັດທີ XIV ການເຂົ້າມາເຜີຍແຜ່ພຸດທະສາສະໜາໃນສະໄໝເຈົ້າຟ້າງຸ່ມ ໄດ້ສົ່ງຜົນສຳຄັນຕໍ່ວິຖີຊີວິດ ແລະ ການຮຽນຮູ້ຂອງຄົນລາວ ວັດວາອາຣາມຄ່ອຍໆກາຍເປັນສູນກາງແຫ່ງການຮ່ຳຮຽນ ແລະ ຖືກມອງເປັນແຫຼ່ງການສຶກສາສຳຄັນຂອງຊຸມຊົນໃນລະດັບຄອບຄົວ ພໍ່ແມ່ເປັນ “ຄູຄົນທຳອິດ” ຂອງລູກ ພວກເຂົາສອນລູກໃຫ້ຮູ້ຈັກການເຮັດວຽກ ຮູ້ຈັກຂະນົບທຳນຽມ ຮີດຄອງປະເພນີ ຮູ້ຈັກໜ້າທີ່ ແລະ ການປະພຶດຕົນໃນສັງຄົມ.
ສ່ວນລູກຫຼານບາງຄົນກໍເຂົ້າບວດ ຫຼື ຮຽນຢູ່ວັດ ເພື່ອຮໍ່າຮຽນການອ່ານ-ການຂຽນ ຄຳສອນທາງສາສະໜາ ຈະລິຍະທຳ ແລະ ວິຊາຄວາມຮູ້ຕ່າງໆ ຄູບາອາຈານຈຶ່ງມີບົດບາດເປັນຜູ້ສັ່ງສອນ ອົບຮົມ ແລະ ຖ່າຍທອດຄວາມຮູ້ ຄວາມຮູ້ທີ່ຖ່າຍທອດກັນໃນວັດ ບໍ່ໄດ້ຈຳກັດພຽງການອ່ານອອກຂຽນໄດ້ ແຕ່ຍັງລວມເຖິງຈະລິຍະທຳ ສິລະປະ ການວາດແຕ້ມ ການປັ້ນ ການຄວັດລະບາຍສີ ຄວາມຮູ້ດ້ານຢາພື້ນເມືອງ ວິຊາອາຄົມ ແລະ ລະບຽບວິໄນ ນີ້ຄືອີກໜຶ່ງຮາກຖານຂອງການສຶກສາລາວທີ່ໄດ້ສືບທອດມາຈາກອະດີດ.
ຈຸດປ່ຽນສໍາຄັນ ແລະ ການປາກົດຕົວຂອງຄູລາວ ຕໍ່ມາ ເມື່ອຝຣັ່ງເຂົ້າມາປົກຄອງລາວໃນປີ ຄສ 1893 ລະບົບການສຶກສາໃນລາວໄດ້ເລີ່ມປ່ຽນແປງ ແນວໃດກໍຕາມ ໃນໄລຍະຕົ້ນ ການສ້າງໂຮງຮຽນຍັງມີຈຳກັດ ມາເຖິງປີ ຄສ 1905 ຕາມຕົ້ນສະບັບລະບຸວ່າ ທົ່ວປະເທດມີໂຮງຮຽນພຽງ 2 ແຫ່ງ ຄື ຫຼວງພະບາງ ແລະ ວຽງຈັນ ແລະ ຈຳນວນຄົນລາວທີ່ໄດ້ເຂົ້າຮຽນຍັງມີໜ້ອຍ ທ່າມກາງສະພາບດັ່ງກ່າວ ຊື່ຂອງ “ທ້າວຄໍາ” ໄດ້ປາກົດຂຶ້ນໃນໜ້າປະຫວັດສາດ ໃນປີ ຄສ 1907 ທ້າວຄຳໄດ້ເຂົ້າຮັບການອົບຮົມຄູ ຫຼັງຈາກຮຽນຈົບຫ້ອງທີ I ຫຼື ປະມານລະດັບ ປ6 ຕາມຕົ້ນສະບັບ ເຫດການນີ້ຖືກຈົດຈຳວ່າເປັນໜຶ່ງໃນຈຸດເລີ່ມຕົ້ນສຳຄັນຂອງການອົບຮົມຄູລາວ ແລະ ແລ້ວ ວັນທີ 7 ຕຸລາ 1907 ກໍມາເຖິງ ທ້າວຄຳໄດ້ເລີ່ມເຮັດໜ້າທີ່ຄູສອນ ຈາກວັນນັ້ນ ວັນທີ 7 ຕຸລາ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງວັນໜຶ່ງໃນປະຕິທິນ ແຕ່ກາຍເປັນວັນທີ່ມີຄວາມໝາຍເຊື່ອມໂຍງກັບຮາກຖານຂອງອາຊີບຄູລາວ.
ໂຮງຮຽນສ້າງຄູສົງ ແລະ ບົດບາດຂອງນາຍຄູຄໍາ ໃນປີ 1907 ຍັງມີການເປີດໂຮງຮຽນສ້າງຄູສົງຂຶ້ນທີ່ວັດຈັນ ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ ໃນປັດຈຸບັນ ໂດຍມີພະສົງຫຼາຍກວ່າ 50 ອົງເຂົ້າຮຽນ ທ້າວຄຳໄດ້ເຮັດ ໜ້າທີ່ສອນຢູ່ໂຮງຮຽນແຫ່ງນີ້ ແຕ່ສິ່ງທີ່ພິເສດກວ່າການສອນວິຊາຄວາມຮູ້ ຄື ຈິດໃຈຂອງຄູຜູ້ນີ້ ຕາມການບອກກ່າວ ນາຍຄູຄຳໄດ້ເນັ້ນການອົບຮົມໃຫ້ພະສົງຜູ້ຈະເປັນຄູ ມີຈິດໃຈຮັກຊາດ ແລະ ຮັກຮາກເຫງົ້າຂອງຕົນ ຄວາມຮູ້ໃນຫ້ອງຮຽນຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງການຈື່ຈຳບົດຮຽນ ແຕ່ຍັງໝາຍເຖິງການຮັກຊາດ ຮັກສາເອກະລັກ ແລະ ສືບຕໍ່ຈິດໃຈຂອງຄົນລາວ ໃນປີ ຄສ 1913 ຄູຄຳໄດ້ສອນຢູ່ໂຮງຮຽນຕັບໂຟແຣງ ໂດຍມີຄູລາວຮ່ວມກັນ 3 ຄົນ ຈາກບົດບາດຄູໃນຫ້ອງຮຽນ ຊີວິດຂອງຄູຄຳກໍຄ່ອຍໆກ້າວເຂົ້າສູ່ບົດບາດການຕໍ່ສູ້ ກາງເດືອນພະຈິກ ຄສ 1920 ຕາມເນື້ອໃນຕົ້ນສະບັບ ຂະບວນການຕໍ່ສູ້ທີ່ມີຄູຄຳເຂົ້າຮ່ວມໄດ້ເກີດຂຶ້ນຢູ່ວຽງຈັນ ຕໍ່ມາ ຄູຄຳຖືກຈັບ ແລະ ຄຸມຂັງ ແຕ່ຕໍ່ມາສາມາດໜີອອກຈາກຄຸກ ແລະ ຂ້າມແມ່ນ້ຳຂອງໄປອາໄສຢູ່ບາງກອກ ໃນປີ 1949 ນາຍຄູຄຳໄດ້ເສຍຊີວິດຢູ່ວັດສີທາຣາມ ປະເທດໄທ ຊີວິດຂອງນາຍຄູຄຳ ຈຶ່ງສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນວ່າ “ຄູ” ບໍ່ໄດ້ເປັນພຽງອາຊີບ ຄູຍັງເປັນຜູ້ປູກຝັງຄວາມຮູ້ ຄຸນນະທຳ ແລະ ຈິດໃຈໃຫ້ແກ່ຄົນຮຸ່ນຫຼັງ.
ຈາກການສ້າງຊາດ ສູ່ການສ້າງຄົນ ພາຍຫຼັງເຫດການວັນທີ 12 ຕຸລາ 1945 ການສຶກສາທີ່ມີລັກສະນະຊາດໄດ້ຄ່ອຍໆພັດທະນາຂຶ້ນ ການສຶກສາບໍ່ຄວນແຍກອອກຈາກການສ້າງຄົນ ແລະ ການສ້າງຊາດ ທຸກຄວາມຮູ້ທີ່ເດັກນ້ອຍໄດ້ຮຽນ ທຸກຄຳສອນທີ່ຄູໄດ້ມອບໃຫ້ ລ້ວນແຕ່ເປັນກ້າວນ້ອຍໆທີ່ນຳໄປສູ່ອະນາຄົດຂອງຊາດ ຫຼັງຈາກ ສປປ ລາວ ສະຖາປະນາຂຶ້ນໃນວັນທີ 2 ທັນວາ 1975 ວຽກງານການສຶກສາໄດ້ຮັບເງື່ອນໄຂໃໝ່ໃນການພັດທະນາ ໂຮງຮຽນຄ່ອຍໆຂະຫຍາຍຈາກຕົວເມືອງສູ່ຊົນນະບົດ ລູກຫຼານຂອງປະຊາຊົນບັນດາເຜົ່າໄດ້ມີໂອກາດເຂົ້າຮຽນຫຼາຍຂຶ້ນ ຖັນແຖວຄູກໍໄດ້ຂະຫຍາຍຕົວ ຄູລາວຫຼາຍຮຸ່ນໄດ້ຮັບການອົບຮົມຈາກທັງພາຍໃນປະເທດ ແລະ ຕ່າງປະເທດ ນຳເອົາຄວາມຮູ້ ປະສົບການ ແລະ ທັກສະກັບຄືນມາຮ່ວມພັດທະນາການສຶກສາ ແລະ ສ້າງຄົນໃຫ້ແກ່ປະເທດຊາດ.
ດັ່ງນັ້ນ ຊື່ສຽງ ແລະ ກຽດສັກສີຂອງຄູ ຈຶ່ງຕິດພັນກັບຂະບວນວິວັດຂອງສັງຄົມລາວມາໂດຍຕະຫຼອດກຳເນີດວັນຄູແຫ່ງຊາດລາວ ເມື່ອຄູມີບົດບາດສຳຄັນເຖິງພຽງນັ້ນ ການຈົດຈຳຄຸນງາມຄວາມດີຂອງຄູ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຢູ່ພຽງຄຳເວົ້າ ຈຶ່ງເກີດແນວຄິດໃນການກຳນົດ “ວັນຄູແຫ່ງຊາດລາວ” ຂຶ້ນ ເພື່ອໃຫ້ສັງຄົມໄດ້ລະນຶກເຖິງຄຸນຄ່າຂອງອາຊີບຄູ ແລະ ບົດບາດຂອງຄູໃນການສ້າງຄົນ ວັນທີ 7 ຕຸລາ ຖືກເລືອກເປັນວັນຄູແຫ່ງຊາດລາວ ໂດຍອີງໃສ່ວັນທີ່ນາຍຄູຄຳເລີ່ມຮັບໜ້າທີ່ຄູສອນ ໃນວັນທີ 7 ຕຸລາ 1907 ວັນຄູແຫ່ງຊາດລາວໄດ້ຖືກປະກາດໃຊ້ໃນວັນທີ 7 ຕຸລາ 1994 ເປັນຕົ້ນມາ ນັບແຕ່ນັ້ນ ທຸກວັນທີ 7 ຕຸລາ ໂຮງຮຽນຕ່າງໆທົ່ວປະເທດຈະຈັດກິດຈະກຳເພື່ອລະນຶກເຖິງຄູ ເລົ່າປະຫວັດຄວາມໝາຍຂອງວັນຄູ ສະແດງຄວາມຮັກແພງຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຄຳຂອບໃຈຕໍ່ບັນດາຄູອາຈານ.
ຄວາມໝາຍຂອງວັນຄູ ໃນວັນນີ້ ວັນຄູບໍ່ແມ່ນພຽງວັນໜຶ່ງສໍາລັບມອບຄໍາອວຍພອນໃຫ້ຄູ ແຕ່ເປັນວັນທີ່ເຕືອນໃຈພວກເຮົາວ່າ ຄວາມຮູ້ຂອງຄົນໜຶ່ງຄົນ ແລະ ອະນາຄົດຂອງຊາດ ລ້ວນມີຄູຢູ່ເບື້ອງຫຼັງ ຄູອາດບໍ່ແມ່ນຄົນທີ່ຮັ່ງມີທີ່ສຸດ ບໍ່ແມ່ນຄົນທີ່ມີອຳນາດທີ່ສຸດ ແຕ່ຄູເປັນຜູ້ທີ່ສາມາດສ້າງ “ຄົນ” ທີ່ຈະໄປສ້າງສັງຄົມຕໍ່ໄປ ໝໍຮັກສາຄົນເຈັບໄດ້ ວິສະວະກອນສ້າງຕຶກອາຄານໄດ້ ນັກວິທະຍາສາດສ້າງນະວັດຕະກຳໄດ້ ແຕ່ກ່ອນທີ່ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຈະເຕີບໃຫຍ່ມາເຮັດໜ້າທີ່ຂອງຕົນ ພວກເຂົາລ້ວນເຄີຍນັ່ງຢູ່ໜ້າກະດານ ແລະ ຮຽນຈາກຄູຄົນໜຶ່ງ ດັ່ງນັ້ນ ການໃຫ້ກຽດແກ່ຄູ ກໍຄືການໃຫ້ກຽດແກ່ຄວາມຮູ້ ການສຶກສາ ແລະ ອະນາຄົດ. ຄູຄືຜູ້ຈຸດແສງໃຫ້ອະນາຄົດ ຈາກອະດີດທີ່ພໍ່ແມ່ເປັນຄູຄົນທໍາອິດຂອງລູກ ຈາກວັດວາອາຣາມທີ່ເຄີຍເປັນແຫຼ່ງຮ່ຳຮຽນ ຈາກຄູຮຸ່ນບຸກເບີກເຊັ່ນນາຍຄູຄຳ ຈົນມາເຖິງຄູລາວຫຼາຍຮຸ່ນໃນປັດຈຸບັນ ເສັ້ນທາງຂອງການສຶກສາລາວໄດ້ຜ່ານການປ່ຽນແປງມາຢ່າງຍາວນານ ວັນທີ 7 ຕຸລາ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງວັນຄູ ແຕ່ເປັນວັນແຫ່ງການລະນຶກເຖິງຄຸນງາມຄວາມດີ ຄວາມເສຍສະຫຼະ ແລະ ພັນທະອັນສູງສົ່ງຂອງຄູທີ່ມີຕໍ່ລູກສິດ ແລະ ປະເທດຊາດ ໃນວັນທີ 7 ຕຸລາ 2026 ນີ້ ເປັນວາລະ ຄົບຮອບ 32 ປີ ນັບແຕ່ວັນຄູແຫ່ງຊາດລາວຖືກປະກາດໃຊ້ໃນວັນທີ 7 ຕຸລາ 1994 ວາລະນີ້ຈຶ່ງເປັນໂອກາດອັນດີທີ່ສັງຄົມລາວຈະຫັນກັບໄປເບິ່ງຮາກຖານຂອງການສຶກສາ ຈົດຈຳບຸນຄຸນຂອງຄູຮຸ່ນກ່ອນ ແລະ ໃຫ້ກຳລັງໃຈແກ່ຄູຮຸ່ນປັດຈຸບັນື ເພາະບ້ານເມືອງຈະກ້າວໄປໄກພຽງໃດ ຂຶ້ນກັບວ່າພວກເຮົາສາມາດສ້າງຄົນໄດ້ດີພຽງໃດ ແລະ ເບື້ອງຫຼັງການສ້າງຄົນທຸກຮຸ່ນ ຍ່ອມມີຮອຍມືຂອງຄູຢູ່ສະເໝີ ຄູຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງຜູ້ສອນບົດຮຽນ ແຕ່ຄືຜູ້ຈຸດແສງແຫ່ງຄວາມຮູ້ ຜູ້ປູກຝັງຄວາມດີ ແລະ ຜູ້ວາງຮາກຖານໃຫ້ແກ່ອະນາຄົດຂອງຊາດ.